En Sık Yaşanan Sorun En Büyük Kayıp Değildir: Üretimde Pareto Analizi Neden Yanıltır?

Pazartesi sabahı üretim toplantısı. Ekranda geçen ayın duruş grafiği: en tepede 1.240 kez tekrarlanan atkı kopuğu, en altta üç kez yaşanmış bir elektronik kart arızası. Bakım ve üretim ekibi bir ay boyunca atkı kopuğuna çalışır, kopuş sayısı dörtte bir düşer, herkes memnundur. Ay sonunda salonun OEEBir üretim ekipmanının ne kadar verimli kullanıldığını ölçen bileşik bir performans göstergesi.Sözlükte detaylı bilgi →’si ve sevkiyat rakamı yerinden oynamaz. Grafik yanlış değildi; yanlış şeyi sayıyordu.

ParetoKayıpları nedenlerine göre büyükten küçüğe sıralayıp kümülatif yüzdesini çizen grafik; "hayati azınlığı" bulmak için kullanılır.Sözlükte detaylı bilgi → grafiği, üretim mühendisliğinin sınıfta ilk öğretilen ve sahada en çok çizilen aracıdır. Sorun da buradan çıkar: öğretildiği gibi çizilir. “Kayıpların yüzde 80’i nedenlerin yüzde 20’sinden gelir” cümlesi doğru olabilir; ama o yüzde 80’in neyin yüzde 80’i olduğuna kimse karar vermeden çizilen grafik, en uzun çubuğu gösterir ve en pahalı kaybı saklar.

Pareto’nun aslı: Juran’ın “hayati azınlığı”

İtalyan iktisatçı Vilfredo Pareto 1896’da ülkesindeki toprağın yaklaşık beşte dördünün nüfusun beşte birinin elinde olduğunu yazdı. Kuralı üretime taşıyan Pareto değil, Joseph Juran’dır. Juran 1940’ların sonunda kalite kayıplarını nedenlerine göre sıraladığında aynı dengesizliği gördü ve buna “hayati azınlık, önemsiz çoğunluk” adını verdi. Yıllar sonra “önemsiz”i “faydalı çoğunluk” diye düzeltti, çünkü küçük nedenlerin toplamı küçük değildi.

Buradan üç şey akılda kalmalı. Seksen-yirmi bir doğa yasası değil, bir gözlemdir; yetmiş-otuz da çıkar, doksan-on da. Pareto bir sıralama aracıdır, ölçü birimi değil: neyi saydığınıza siz karar verirsiniz. Ve grafiğin işi “Diğer”i büyütmek değil, küçültmektir.

Kâğıt üzerinde kurmak basittir. Belirli bir dönemdeki bütün plansız duruşArıza, malzeme bekleme veya ayar gibi nedenlerle planda olmayan üretim kaybı.Sözlükte detaylı bilgi → kayıtlarını neden neden toplarsınız, büyükten küçüğe dizersiniz, her çubuğun üstüne o noktaya kadarki toplamın yüzdesini yazar ve bu yüzdeleri bir çizgiyle birleştirirsiniz. Çizginin yüzde 80’i kestiği yerin solunda kalanlar “hayati azınlık”tır. Bu kadar. Sahadaki hata grafiğin çiziminde değil, ilk cümlede saklıdır: “neden neden toplarsınız” derken neyi topluyorsunuz?

Aynı veriden üç farklı grafik

Yirmi dört tezgahlı bir dokuma salonunun bir aylık duruş kaydını ele alalım. Rakamlar örnek olsun diye kurgulanmıştır; önemli olan oranlar değil, sıralamanın nasıl değiştiğidir.

Aynı tabloyu üç ayrı sütuna göre sıralayın; üç ayrı grafik çıkar.

Adede göre çizilen grafik operatörü en çok yoran sorunu gösterir. Atkı kopuğu tek başına kayıtların yüzde 68,2’sidir; elektronik kart arızası üç adetle en dipte, “Diğer”in bile altındadır. Toplantı ekranına en çok yansıtılan grafik budur, çünkü duruş kaydı adet saymayı kolaylaştırır.

Süreye göre çizilen grafik makineyi en çok yatıran sorunu gösterir; OEE’nin kullanılabilirlik çarpanı bu grafiğe bakar. Sıralama değişir: levent değişimi 2.530 dakikayla başa geçer, atkı kopuğu ikinciye düşer, kart arızası hâlâ beşinci sıradadır.

Üçüncü grafik, her duruşun yanına o duruşun makine dışında neye mal olduğunu koyar: fireÜretim sırasında hatalı çıkan ve satılabilir ürüne dönüşmeyen malzeme miktarı.Sözlükte detaylı bilgi →, yarım kalan parti, yeniden başlatma işçiliği, kalite kontrolde ayrılan ikinci kalite. Atkı kopuğunda bunların hiçbiri yoktur; makine durur, düğüm atılır, devam eder. Kart arızasında hepsi vardır: içerideki parti bozulur, kumaşta ek yeri çıkar, yeniden ayar gerekir. “Duran Makine En Ucuz Kalemdir” makalesindeki yarım kalan parti hesabı burada da geçerlidir. Bu farkı tabloya taşımak için tek bir katsayı yeter.

Ağırlıklı kayıp, nedenin toplam duruş süresi ile bu katsayının çarpımıdır. Katsayısı 1,0 olan bir duruş yalnız makine zamanı yer; 4,0 olan bir duruş, her dakikasına üç dakikalık başka kayıp ekler.

Katsayıyla çarpılınca sıralama üçüncü kez değişir. Elektronik kart arızası, adet grafiğinde sonuncu ve süre grafiğinde beşinci olan o neden, ağırlıklı kayıpta 2.880 puanla birinci sıraya çıkar; atkı kopuğu dördüncüye iner. Salonda bir tezgah dakikasının 9,40 lira ettiğini kabul edersek fark, ayda 27.072 liraya karşı 17.484 liradır. Bir ay boyunca atkı kopuğuna çalışan ekip yanlış işe çalışmamıştır; ikinci derecede önemli işe çalışmıştır.

Seksen-yirmi de çıkmamıştır. Ağırlıklı sıralamada ilk üç neden toplamın yüzde 63’ünü taşır; yüzde 80’e ancak beşinci nedende ulaşılır. Bu, Pareto’nun bozulduğunu değil, salonun kayıplarının nispeten dengeli dağıldığını söyler. Grafiğin işi oranı tutturmak değil, sırayı göstermektir.

En uzun çubuk “Diğer” ise

Pareto’yu çökerten ikinci şey grafiğin kendisinde değil, duruş listesindedir. Operatöre altı maddelik bir liste verirseniz “Diğer” yüzde 40’a çıkar. Altmış maddelik bir liste verirseniz operatör ekrandaki ilk sırayı seçer ve “Diğer” yine yüzde 40’tır, yalnız adı değişmiştir. İlk çubuğu “Diğer” ya da “Genel Arıza” olan bir grafikle hiçbir iyileştirme planlanamaz, çünkü aksiyonun adresi yoktur.

Alt kırılım da aynı sorunun ince halidir. “Elektrik arızası” bir neden değil, bir bölüm adıdır; altında sürücü arızası, sensör kablosu, pano sigortası ve şebeke dalgalanması yatar ve her birinin sahibi başka kişidir. Bir çubuk, altındaki iş tek kişiye verilebilecek kadar küçülene dek bölünmeye devam etmelidir. “Sensörlerin Göremediği, Operatörün Unuttuğu Duruşlar” makalesindeki sebepsiz duruşSayacın durduğunu kaydettiği ama operatörün neden girmediği duruş; grafikte "Diğer" ya da "Genel" adıyla gizlenen kayıp.Sözlükte detaylı bilgi → tam olarak budur: makine durmuştur, sayaç durmuştur, nedenin adı yoktur.

Grafiğin okunabilir olup olmadığını söyleyen bir ölçü gerekir.

Aynı hesabı “Diğer” için yapın. “Diğer”, ağırlıklı kaybın yüzde 10’unu aşıyorsa ya da ilk üç çubuktan herhangi birinden uzunsa, grafiği yorumlamayı bırakıp listeyi yeniden kurmak gerekir. Yukarıdaki örnekte “Diğer” yüzde 6,4’tür ve altıncı sıradadır; grafik okunabilir. Yüzde 10 bir yasa değil, çalışma eşiğidir: bu eşiğin altında kalan bir “Diğer”in içinde saklı tek bir neden, ilk sıradaki nedenin yerini alamaz.

Grafiğe hiç girmeyen duruşlar

Üçüncü eksik, grafikte olmayandır. Sensörün kaçırdığı, operatörün ekrana girmeye değmez bulduğu otuz saniyelik, bir dakikalık duruşlar hiçbir çubukta yoktur. Yöneticiler ekrandaki en uzun çubuğa, çoğunlukla bir mekanik arızaya, bütçe ayırırken kayıt dışı kalan mikro duruşlar kapasiteyi sessizce yemeye devam eder. İlk makaledeki kâğıt üzerinde yüzde 90, gerçekte yüzde 75 kullanılabilirlik farkı, Pareto grafiğinde hiç çizilmemiş bir çubuktur. Bazen en uzunudur.

Bu çubuğun boyunu grafikten öğrenemezsiniz; farktan öğrenirsiniz. Makinenin vardiyada çalışmış olması gereken dakikadan adı konmuş bütün duruşları düşün. Kalan açık, sayaçtan çıkan üretimin karşılığı değilse, aradaki fark o çubuktur. Ona “kayıtsız” deyip grafiğe çizin, sonra ilk üçle karşılaştırın.

Haklı olarak şu denebilir

“Her duruşun yanına fire, parti ve işçilik çarpanı yazmak, zaten rapor hazırlamaya vakti olmayan üretim ekibini bürokrasiye boğmaz mı?” Boğar, eğer her duruş tek tek muhasebeleştirilirse. Önerilen o değil.

Katsayı duruşa değil duruş tipine verilir ve bir kez verilir. Atkı kopuğu 1,0; parti bozan arıza 4,0; yeniden ayar gerektiren kalite duruşu 2,5. Bu üç dört sayıyı bir kez kararlaştırırsınız, kayıt her duruşu kendi tipinin katsayısıyla çarpar, operatör yine yalnız nedeni seçer. Hangi katsayının doğru olduğunu önceden bilen yok; ilk katsayılar tahmindir ve ilk üç ayın fire ve yeniden işleme kayıtlarıyla düzeltilir. Yanlış katsayıyla çizilmiş ağırlıklı Pareto bile katsayısız adet Paretosundan daha az yanıltır, çünkü en azından üç kez yaşanan arızayı bin kez yaşanan kopuşla aynı kefeye koymaz.

Önce neyi sayacağınıza karar verin

Pareto grafiği kaç defa yaşandığını, ne kadar sürdüğünü ve neye mal olduğunu aynı anda gösteremez. Üçünü üç ayrı grafikte yan yana koyan toplantı, hangi işe kimin çalışacağını ilk kez doğru sırayla konuşur: adet grafiği operatöre iş verir, süre grafiği bakıma, maliyet grafiği yatırım bütçesine. Hangisine bakacağınıza grafik değil, o toplantıda kimin oturduğu karar verir.

En sık yaşanan sorunu çözmek iyi hissettirir. En pahalı sorunu çözmek sevkiyatı değiştirir.

Kendi rakamlarınızla hesaplayın → Duruş Maliyeti Analizörü · OEE Hesaplayıcı

Tolga Yıldız

Teknomer Yazılım Kurucusu | Elektrik-Elektronik ve Yük. Bilgisayar Mühendisi

LinkedIn Profili

Bu makaledeki sahadan elde edilmiş mühendislik verileri, Türkiye'deki üretim standartlarını yükseltmek amacıyla Teknomer Yazılım tarafından hazırlanmıştır. İşletmenizdeki yöneticilerle veya dijital mecralarda, kaynak belirterek dilediğiniz gibi paylaşabilirsiniz.